SİNOVYUM NEREDEDİR? EKLEMLERİMİZİN GİZLİ KAHRAMANIYLA TANIŞALIM!
Arkadaşlar, geçen gün dizimden gelen çıtırtıyı duyunca bir an kendimi eski model bir kapının menteşesi sandım. Biraz yürüdüm, dizim konuştu. Merdiven çıktım, dizim yine konuştu. Çömeldim, bu kez sanki içeriden birileri toplantı yapıyordu! İnsan ister istemez düşünüyor: Acaba vücudumun içinde hangi parça istifa etmeye hazırlanıyor?
Derken karşıma sinovyum kelimesi çıktı. İlk duyduğumda bir bilim kurgu filmindeki uzay gemisinin adı sandım. Meğer konu çok daha ciddiymiş: Sinovyum, eklemlerimizin rahat hareket etmesine yardımcı olan, vücudumuzun pek konuşulmayan ama oldukça önemli dokularından biriymiş.
Peki sinovyum tam olarak nerededir? Ne işe yarar? İltihaplanırsa ne olur? Dizimizde, omzumuzda veya parmaklarımızda hissettiğimiz ağrılarla ilişkisi var mıdır? Gelin, anatomiyi biraz mizah, biraz bilim ve bolca günlük hayat örneğiyle inceleyelim.
1. SİNOVYUM NEREDEDİR? VÜCUDUMUZUN HANGİ KÖŞESİNDE SAKLANIYOR?
Sinovyum, diğer adıyla sinovyal membran, hareketli eklemlerin eklem kapsülünün iç yüzünü döşeyen özel bir bağ dokusudur. Ayrıca bazı tendon kılıflarında ve bursaların, yani eklem çevresindeki sıvı içeren küçük keseciklerin iç yüzlerinde de bulunur.
En önemli noktayı hemen açıklayalım: Sinovyum, yalnızca dizde bulunan bir yapı değildir. Vücudumuzda hareketli eklemlerin bulunduğu birçok bölgede görev yapar.
Örneğin:
- Dizlerde: Yürümek, koşmak, merdiven çıkmak ve sandalyeden kalkmak gibi hareketlerde rol oynar.
- Kalçalarda: Oturup kalkarken ve yürürken eklem yüzeylerinin rahat hareket etmesine katkı sağlar.
- Omuzlarda: Kolumuzu kaldırmamıza, uzanmamıza ve günlük işlerimizi yapmamıza yardımcı olan eklem ortamının bir parçasıdır.
- Dirseklerde: Kolumuzu büküp açarken eklem hareketinin sorunsuz gerçekleşmesine katkıda bulunur.
- El bileklerinde ve parmaklarda: Yazı yazmak, klavye kullanmak, kavanoz açmak ve telefon tutmak gibi işlerde önem taşır.
- Ayak bileklerinde: Yürüyüş sırasında ayağın hareketli eklemlerinin düzgün çalışmasına destek olur.
Sinovyumun nerede bulunduğunu anlamanın en kolay yolu, hareketli bir eklemi küçük bir oda gibi düşünmektir. Eklem kapsülü odanın duvarıysa sinovyum iç yüzeyin özel kaplamasıdır. Eklem kıkırdağı ise kemiklerin birbirine bakan uçlarını örten, yük taşımaya ve sürtünmeyi azaltmaya yardımcı olan yapıdır.
Ancak burada önemli bir ayrıntı var: Sinovyum, eklem kıkırdağının üzerini kaplamaz. Eklem boşluğunun iç yüzeyini, kıkırdağın kenarlarına kadar döşer.
Yani sinovyum, kemiklerin birbirine sürtündüğü yüzeyin üzerinde duran bir örtü değildir. Eklem ortamının düzenlenmesine yardımcı olan özel bir dokudur.
Kaynak: Cleveland Clinic'in sinovyal membran hakkındaki tıbbi açıklaması ve normal sinovyum üzerine yayımlanmış bilimsel derleme. (https://my.clevelandclinic.org/health/body/25002-synovial-membrane)
2. SİNOVYUM NE İŞE YARAR? EKLEMLERİN YAĞLAMA EKİBİ
Şimdi biraz otomobil dünyasına geçelim.
Bir otomobilin motorunda hareket eden parçaların uygun biçimde çalışması için yağlama gerekir. Yağlama yetersiz olduğunda parçalar daha fazla sürtünmeye ve aşınmaya maruz kalabilir. İnsan vücudu elbette bir otomobil değildir; ancak bu benzetme, sinovyumun görevini anlamamızı kolaylaştırır.
Sinovyum, sinovyal sıvının oluşumuna ve düzenlenmesine katkıda bulunur. Sinovyal sıvı ise eklem yüzeyleri arasındaki sürtünmenin azaltılmasına yardımcı olur.
Bu sıvı, eklem kıkırdağının beslenmesine de katkı sağlar. Çünkü eklem kıkırdağının doğrudan kan damarı içermeyen yapısı nedeniyle besin alışverişinde eklem sıvısının önemli bir rolü vardır.
Sinovyumun başlıca görevlerini şöyle sıralayabiliriz:
1. Eklem hareketini kolaylaştırmak: Eklem yüzeyleri arasındaki sürtünmenin azaltılmasına yardımcı olur.
2. Eklem sıvısının bileşimini düzenlemek: Sinovyal sıvı, suyun yanı sıra hyalüronan adı verilen bir madde ve çeşitli proteinler içerir. Bu bileşenler sıvının kayganlık ve viskozite özelliklerine katkıda bulunur.
3. Eklem ortamını korumak: Sinovyumdaki bazı hücreler, eklem boşluğundaki küçük parçacıkların ve hücresel artıkların temizlenmesinde görev alır.
4. Kıkırdağın beslenmesini desteklemek: Eklem sıvısı, kıkırdak hücrelerinin besin ve madde alışverişine katkıda bulunur.
Başka bir ifadeyle sinovyum, yalnızca eklemin içinde duran pasif bir tabaka değildir. Eklem sağlığının devamlılığı için aktif biçimde çalışan bir dokudur.
Peki bütün bunların günlük hayatımızla ilgisi ne?
Sabah yataktan kalktığınızda, kahvenizi alırken, bilgisayar başında çalışırken veya akşam yürüyüşüne çıktığınızda eklemleriniz sürekli hareket eder. Siz kahvenin sıcak mı soğuk mu olduğuna karar verirken vücudunuz, hareketlerin gerçekleşebilmesi için çok sayıda yapıyı eş zamanlı çalıştırır.
Üstelik bu işlerin çoğu, biz farkına bile varmadan gerçekleşir.
İnsan vücudunun en başarılı organizasyonlarından biri de budur: Kimse toplantıya çağrılmadan herkes görevini yapar. Tabii bazı eklemler fazla mesaiye kalana kadar!
3. SİNOVYUM İLTİHAPLANIRSA NE OLUR? SİNOVİT NEDİR?
Sinovyumun iltihaplanmasına sinovit denir. Sinovit, tek başına belirli bir hastalığın adı olmaktan çok, sinovyal dokuda gelişen iltihabi durumu tanımlar.
Sinovit farklı nedenlerle ortaya çıkabilir. Eklem yaralanmaları, bazı iltihaplı romatizmal hastalıklar ve kimi eklem hastalıkları bu nedenler arasında yer alır.
Sinovyum iltihaplandığında dokuda şişme ve kalınlaşma gelişebilir. Eklem sıvısının miktarı da artabilir. Bunun sonucunda eklemde ağrı, şişlik, hareket kısıtlılığı ve bazen sıcaklık artışı görülebilir.
Örneğin dizinizde sinovit geliştiğinde diziniz normalden daha dolgun görünebilir. Merdiven çıkarken ağrı hissedebilir, dizinizi tamamen bükmekte zorlanabilir veya uzun süre oturduktan sonra ayağa kalkarken rahatsızlık yaşayabilirsiniz.
Ancak her diz ağrısı sinovit anlamına gelmez.
Menisküs sorunları, bağ yaralanmaları, kıkırdak hasarı, tendon problemleri ve başka pek çok durum da benzer şikâyetlere neden olabilir. Bu nedenle yalnızca ağrının bulunduğu yere bakarak tanı koymak doğru değildir.
Sinovit konusunda sık karşılaşılan bir diğer yanlış anlama da şudur: Sinovyum iltihaplandıysa mutlaka enfeksiyon vardır.
Oysa iltihap, her zaman mikrobik enfeksiyon anlamına gelmez. Örneğin romatoid artrit gibi otoimmün hastalıklarda bağışıklık sisteminin eklem dokularına yönelik anormal tepkisi sinovyal iltihaba yol açabilir.
Buna karşılık eklem enfeksiyonu da ciddi bir sinovit nedenidir ve hızlı değerlendirme gerektirir.
Burada önemli olan, şikâyetlerin nedenini doğru belirlemektir.
Kaynak: Hospital for Special Surgery'nin sinovit hakkındaki klinik bilgilendirmesi. (https://www.hss.edu/health-library/conditions-and-treatments/list/synovitis)
4. SİNOVYUM HERKESİN BAŞINA AYNI ŞEKİLDE Mİ DERT AÇAR?
Forumlarda sağlık konuları açıldığında ilginç bir durumla karşılaşıyoruz. Aynı şikâyeti yaşayan iki kişi, yaşadıklarını tamamen farklı biçimlerde anlatabiliyor.
Örneğin 35 yaşındaki bir yazılımcı, bilgisayar başında uzun süre oturduktan sonra dizinde sertlik hissettiğini söyleyebilir. Düzenli yürüyüş yapan 50 yaşındaki bir kadın, sabahları ellerindeki eklem sertliğinden yakınabilir. Hafta sonları futbol oynayan 28 yaşındaki bir erkek ise maçtan sonra dizinin şiştiğini fark edebilir.
Bu örneklerdeki kişilerin yakınmaları aynı görünse bile nedenleri birbirinden farklı olabilir.
Erkeklerden bazıları sorunu hemen bir stratejiye dönüştürmek ister: Hangi hareketi bırakmalıyım, hangi egzersizi yapmalıyım, ne kadar sürede iyileşirim?
Kadınlardan bazıları ise belirtilerin günlük yaşamlarına etkisini daha ayrıntılı anlatabilir: Sabah çocukları hazırlarken ellerim ağrıyor, iş yerinde uzun süre ayakta kalınca zorlanıyorum veya yürüyüşe çıkamadığım için kendimi kötü hissediyorum.
Ama dikkat! Bunlar cinsiyetlere ait değişmez özellikler değildir. Birçok kadın son derece analitik ve çözüm odaklı olabilir; birçok erkek de ağrının duygusal, sosyal ve ailevi etkilerini ayrıntılı biçimde değerlendirebilir.
Üstelik insanların yaklaşımını yalnızca cinsiyetleri değil, kişilikleri, meslekleri, yaşları, önceki sağlık deneyimleri ve sorumlulukları da şekillendirir.
Örneğin sporcu bir kadın, antrenman programını dikkatle analiz ederken emekli bir erkek, ağrının torunlarıyla yürüyüş yapmasını nasıl etkilediğine odaklanabilir. Genç bir baba, diz ağrısının çocuğunu kucağına almasını zorlaştırmasından endişe edebilir. Yoğun çalışan bir anne ise sabah tutukluğunun iş planını nasıl etkilediğini hesaplayabilir.
Buradan çıkarılacak ders şu: Sağlık sorunlarına yaklaşırken hem çözüm arayışına hem de kişinin yaşam deneyimine yer vermek gerekir.
Bir eklem ağrısını değerlendirirken yalnızca nerede ve ne kadar ağrıdığına değil, kişinin hayatında neleri değiştirdiğine de bakmak anlamlıdır.
Peki siz bir sağlık sorunuyla karşılaştığınızda önce çözüm yollarını mı araştırırsınız, yoksa yaşadığınız deneyimi anlamlandırmak için çevrenizle konuşmayı mı tercih edersiniz?
Belki de en etkili yöntem, iki yaklaşımı birleştirmektir.
5. SİNOVYUM SORUNLARI NASIL ANLAŞILIR? HER AĞRI MR GEREKTİRİR Mİ?
Diz ağrısı yaşayan birinin internette ilk aradığı şeylerden biri genellikle şudur: Acaba MR çektirmem gerekiyor mu?
Bu sorunun tek bir cevabı yoktur. Çünkü sinovyumla ilgili sorunların değerlendirilmesi, şikâyetlerin özelliklerine ve muayene bulgularına göre planlanır.
Hekim öncelikle ağrının ne zaman başladığını, hangi hareketlerle arttığını, şişlik bulunup bulunmadığını ve kişinin daha önce bir yaralanma yaşayıp yaşamadığını öğrenebilir.
Arkadaşlar, geçen gün dizimden gelen çıtırtıyı duyunca bir an kendimi eski model bir kapının menteşesi sandım. Biraz yürüdüm, dizim konuştu. Merdiven çıktım, dizim yine konuştu. Çömeldim, bu kez sanki içeriden birileri toplantı yapıyordu! İnsan ister istemez düşünüyor: Acaba vücudumun içinde hangi parça istifa etmeye hazırlanıyor?
Derken karşıma sinovyum kelimesi çıktı. İlk duyduğumda bir bilim kurgu filmindeki uzay gemisinin adı sandım. Meğer konu çok daha ciddiymiş: Sinovyum, eklemlerimizin rahat hareket etmesine yardımcı olan, vücudumuzun pek konuşulmayan ama oldukça önemli dokularından biriymiş.
Peki sinovyum tam olarak nerededir? Ne işe yarar? İltihaplanırsa ne olur? Dizimizde, omzumuzda veya parmaklarımızda hissettiğimiz ağrılarla ilişkisi var mıdır? Gelin, anatomiyi biraz mizah, biraz bilim ve bolca günlük hayat örneğiyle inceleyelim.
1. SİNOVYUM NEREDEDİR? VÜCUDUMUZUN HANGİ KÖŞESİNDE SAKLANIYOR?
Sinovyum, diğer adıyla sinovyal membran, hareketli eklemlerin eklem kapsülünün iç yüzünü döşeyen özel bir bağ dokusudur. Ayrıca bazı tendon kılıflarında ve bursaların, yani eklem çevresindeki sıvı içeren küçük keseciklerin iç yüzlerinde de bulunur.
En önemli noktayı hemen açıklayalım: Sinovyum, yalnızca dizde bulunan bir yapı değildir. Vücudumuzda hareketli eklemlerin bulunduğu birçok bölgede görev yapar.
Örneğin:
- Dizlerde: Yürümek, koşmak, merdiven çıkmak ve sandalyeden kalkmak gibi hareketlerde rol oynar.
- Kalçalarda: Oturup kalkarken ve yürürken eklem yüzeylerinin rahat hareket etmesine katkı sağlar.
- Omuzlarda: Kolumuzu kaldırmamıza, uzanmamıza ve günlük işlerimizi yapmamıza yardımcı olan eklem ortamının bir parçasıdır.
- Dirseklerde: Kolumuzu büküp açarken eklem hareketinin sorunsuz gerçekleşmesine katkıda bulunur.
- El bileklerinde ve parmaklarda: Yazı yazmak, klavye kullanmak, kavanoz açmak ve telefon tutmak gibi işlerde önem taşır.
- Ayak bileklerinde: Yürüyüş sırasında ayağın hareketli eklemlerinin düzgün çalışmasına destek olur.
Sinovyumun nerede bulunduğunu anlamanın en kolay yolu, hareketli bir eklemi küçük bir oda gibi düşünmektir. Eklem kapsülü odanın duvarıysa sinovyum iç yüzeyin özel kaplamasıdır. Eklem kıkırdağı ise kemiklerin birbirine bakan uçlarını örten, yük taşımaya ve sürtünmeyi azaltmaya yardımcı olan yapıdır.
Ancak burada önemli bir ayrıntı var: Sinovyum, eklem kıkırdağının üzerini kaplamaz. Eklem boşluğunun iç yüzeyini, kıkırdağın kenarlarına kadar döşer.
Yani sinovyum, kemiklerin birbirine sürtündüğü yüzeyin üzerinde duran bir örtü değildir. Eklem ortamının düzenlenmesine yardımcı olan özel bir dokudur.
Kaynak: Cleveland Clinic'in sinovyal membran hakkındaki tıbbi açıklaması ve normal sinovyum üzerine yayımlanmış bilimsel derleme. (https://my.clevelandclinic.org/health/body/25002-synovial-membrane)
2. SİNOVYUM NE İŞE YARAR? EKLEMLERİN YAĞLAMA EKİBİ
Şimdi biraz otomobil dünyasına geçelim.
Bir otomobilin motorunda hareket eden parçaların uygun biçimde çalışması için yağlama gerekir. Yağlama yetersiz olduğunda parçalar daha fazla sürtünmeye ve aşınmaya maruz kalabilir. İnsan vücudu elbette bir otomobil değildir; ancak bu benzetme, sinovyumun görevini anlamamızı kolaylaştırır.
Sinovyum, sinovyal sıvının oluşumuna ve düzenlenmesine katkıda bulunur. Sinovyal sıvı ise eklem yüzeyleri arasındaki sürtünmenin azaltılmasına yardımcı olur.
Bu sıvı, eklem kıkırdağının beslenmesine de katkı sağlar. Çünkü eklem kıkırdağının doğrudan kan damarı içermeyen yapısı nedeniyle besin alışverişinde eklem sıvısının önemli bir rolü vardır.
Sinovyumun başlıca görevlerini şöyle sıralayabiliriz:
1. Eklem hareketini kolaylaştırmak: Eklem yüzeyleri arasındaki sürtünmenin azaltılmasına yardımcı olur.
2. Eklem sıvısının bileşimini düzenlemek: Sinovyal sıvı, suyun yanı sıra hyalüronan adı verilen bir madde ve çeşitli proteinler içerir. Bu bileşenler sıvının kayganlık ve viskozite özelliklerine katkıda bulunur.
3. Eklem ortamını korumak: Sinovyumdaki bazı hücreler, eklem boşluğundaki küçük parçacıkların ve hücresel artıkların temizlenmesinde görev alır.
4. Kıkırdağın beslenmesini desteklemek: Eklem sıvısı, kıkırdak hücrelerinin besin ve madde alışverişine katkıda bulunur.
Başka bir ifadeyle sinovyum, yalnızca eklemin içinde duran pasif bir tabaka değildir. Eklem sağlığının devamlılığı için aktif biçimde çalışan bir dokudur.
Peki bütün bunların günlük hayatımızla ilgisi ne?
Sabah yataktan kalktığınızda, kahvenizi alırken, bilgisayar başında çalışırken veya akşam yürüyüşüne çıktığınızda eklemleriniz sürekli hareket eder. Siz kahvenin sıcak mı soğuk mu olduğuna karar verirken vücudunuz, hareketlerin gerçekleşebilmesi için çok sayıda yapıyı eş zamanlı çalıştırır.
Üstelik bu işlerin çoğu, biz farkına bile varmadan gerçekleşir.
İnsan vücudunun en başarılı organizasyonlarından biri de budur: Kimse toplantıya çağrılmadan herkes görevini yapar. Tabii bazı eklemler fazla mesaiye kalana kadar!
3. SİNOVYUM İLTİHAPLANIRSA NE OLUR? SİNOVİT NEDİR?
Sinovyumun iltihaplanmasına sinovit denir. Sinovit, tek başına belirli bir hastalığın adı olmaktan çok, sinovyal dokuda gelişen iltihabi durumu tanımlar.
Sinovit farklı nedenlerle ortaya çıkabilir. Eklem yaralanmaları, bazı iltihaplı romatizmal hastalıklar ve kimi eklem hastalıkları bu nedenler arasında yer alır.
Sinovyum iltihaplandığında dokuda şişme ve kalınlaşma gelişebilir. Eklem sıvısının miktarı da artabilir. Bunun sonucunda eklemde ağrı, şişlik, hareket kısıtlılığı ve bazen sıcaklık artışı görülebilir.
Örneğin dizinizde sinovit geliştiğinde diziniz normalden daha dolgun görünebilir. Merdiven çıkarken ağrı hissedebilir, dizinizi tamamen bükmekte zorlanabilir veya uzun süre oturduktan sonra ayağa kalkarken rahatsızlık yaşayabilirsiniz.
Ancak her diz ağrısı sinovit anlamına gelmez.
Menisküs sorunları, bağ yaralanmaları, kıkırdak hasarı, tendon problemleri ve başka pek çok durum da benzer şikâyetlere neden olabilir. Bu nedenle yalnızca ağrının bulunduğu yere bakarak tanı koymak doğru değildir.
Sinovit konusunda sık karşılaşılan bir diğer yanlış anlama da şudur: Sinovyum iltihaplandıysa mutlaka enfeksiyon vardır.
Oysa iltihap, her zaman mikrobik enfeksiyon anlamına gelmez. Örneğin romatoid artrit gibi otoimmün hastalıklarda bağışıklık sisteminin eklem dokularına yönelik anormal tepkisi sinovyal iltihaba yol açabilir.
Buna karşılık eklem enfeksiyonu da ciddi bir sinovit nedenidir ve hızlı değerlendirme gerektirir.
Burada önemli olan, şikâyetlerin nedenini doğru belirlemektir.
Kaynak: Hospital for Special Surgery'nin sinovit hakkındaki klinik bilgilendirmesi. (https://www.hss.edu/health-library/conditions-and-treatments/list/synovitis)
4. SİNOVYUM HERKESİN BAŞINA AYNI ŞEKİLDE Mİ DERT AÇAR?
Forumlarda sağlık konuları açıldığında ilginç bir durumla karşılaşıyoruz. Aynı şikâyeti yaşayan iki kişi, yaşadıklarını tamamen farklı biçimlerde anlatabiliyor.
Örneğin 35 yaşındaki bir yazılımcı, bilgisayar başında uzun süre oturduktan sonra dizinde sertlik hissettiğini söyleyebilir. Düzenli yürüyüş yapan 50 yaşındaki bir kadın, sabahları ellerindeki eklem sertliğinden yakınabilir. Hafta sonları futbol oynayan 28 yaşındaki bir erkek ise maçtan sonra dizinin şiştiğini fark edebilir.
Bu örneklerdeki kişilerin yakınmaları aynı görünse bile nedenleri birbirinden farklı olabilir.
Erkeklerden bazıları sorunu hemen bir stratejiye dönüştürmek ister: Hangi hareketi bırakmalıyım, hangi egzersizi yapmalıyım, ne kadar sürede iyileşirim?
Kadınlardan bazıları ise belirtilerin günlük yaşamlarına etkisini daha ayrıntılı anlatabilir: Sabah çocukları hazırlarken ellerim ağrıyor, iş yerinde uzun süre ayakta kalınca zorlanıyorum veya yürüyüşe çıkamadığım için kendimi kötü hissediyorum.
Ama dikkat! Bunlar cinsiyetlere ait değişmez özellikler değildir. Birçok kadın son derece analitik ve çözüm odaklı olabilir; birçok erkek de ağrının duygusal, sosyal ve ailevi etkilerini ayrıntılı biçimde değerlendirebilir.
Üstelik insanların yaklaşımını yalnızca cinsiyetleri değil, kişilikleri, meslekleri, yaşları, önceki sağlık deneyimleri ve sorumlulukları da şekillendirir.
Örneğin sporcu bir kadın, antrenman programını dikkatle analiz ederken emekli bir erkek, ağrının torunlarıyla yürüyüş yapmasını nasıl etkilediğine odaklanabilir. Genç bir baba, diz ağrısının çocuğunu kucağına almasını zorlaştırmasından endişe edebilir. Yoğun çalışan bir anne ise sabah tutukluğunun iş planını nasıl etkilediğini hesaplayabilir.
Buradan çıkarılacak ders şu: Sağlık sorunlarına yaklaşırken hem çözüm arayışına hem de kişinin yaşam deneyimine yer vermek gerekir.
Bir eklem ağrısını değerlendirirken yalnızca nerede ve ne kadar ağrıdığına değil, kişinin hayatında neleri değiştirdiğine de bakmak anlamlıdır.
Peki siz bir sağlık sorunuyla karşılaştığınızda önce çözüm yollarını mı araştırırsınız, yoksa yaşadığınız deneyimi anlamlandırmak için çevrenizle konuşmayı mı tercih edersiniz?
Belki de en etkili yöntem, iki yaklaşımı birleştirmektir.
5. SİNOVYUM SORUNLARI NASIL ANLAŞILIR? HER AĞRI MR GEREKTİRİR Mİ?
Diz ağrısı yaşayan birinin internette ilk aradığı şeylerden biri genellikle şudur: Acaba MR çektirmem gerekiyor mu?
Bu sorunun tek bir cevabı yoktur. Çünkü sinovyumla ilgili sorunların değerlendirilmesi, şikâyetlerin özelliklerine ve muayene bulgularına göre planlanır.
Hekim öncelikle ağrının ne zaman başladığını, hangi hareketlerle arttığını, şişlik bulunup bulunmadığını ve kişinin daha önce bir yaralanma yaşayıp yaşamadığını öğrenebilir.